Język polski - Gimnazjum nr 1 w Brodnicy
Strona Główna | Zadania powtórzeniowe | Kontakt |
Nawigacja
Strona Główna
Konkurs polonistyczny
Zadania powtórzeniowe
Podstawa programowa
Egzamin gimnazjalny

Kontakt
Przydatne linki
Rada Języka Polskiego
Słownik ortograficzny
Okręgowa Komisja Egzaminacyjna
Kuratorium Oświaty w Bydgoszczy
Ministerstwo Edukacji Narodowej
Strona naszej szkoły
  RODZAJE I GATUNKI LITERACKIE

Rodzaje literackie

EPIKA
LIRYKA
DRAMAT
Cechy:
  • podstawowa i nadrzędna forma wypowiedzi: narracja,
  • podmiot wypowiedzi: narrator,
  • świat przedstawiony ma charakter fabularny,
  • do epiki zaliczamy głównie utwory pisane prozą (rzadziej - wierszem).



  • Cechy:
  • podstawowa forma wypowiedzi: monolog liryczny,
  • podmiot wypowiedzi: podmiot liryczny,
  • tematyka: przede wszystkim emocje, subiektywne doznania i przekonania podmiotu lirycznego,
  • bogactwo środków stylistycznych,
  • do liryki zaliczamy głównie utwory wierszowane (jednak nie wszystkie).
  • Cechy:
  • podstawowa forma wypowiedzi: dialog (występują także monologi),
  • brak narratora/podmiotu lirycznego,
  • wyraziście zarysowana akcja, charakter fabularny,
  • do dramatu zaliczamy utwory przeznaczone do wystawienia na scenie.




  • Gatunki:

  • nowela,
  • opowiadanie,
  • powieść,
  • mit,
  • epos (epopeja),
  • baśń,
  • legenda,
  • podanie (ludowe),
  • przypowieść,
  • bajka narracyjna,
  • fraszka o charakterze narracyjnym,
  • poemat heroikomiczny.
  • Gatunki:

  • pieśń,
  • tren,
  • oda,
  • hymn,
  • elegia,
  • sonet.








  • Gatunki:

  • tragedia,
  • komedia,
  • dramat właściwy,
  • tragikomedia.










  • Gatunki mieszane (synkretyczne):
    ballada, powieść poetycka, dramat romantyczny, satyra.



    GATUNKI LITERACKIE - słowniczek

    Bajka - krótki wierszowany utwór o charakterze dydaktycznym; zawiera morał (pouczenie); zazwyczaj jest alegoryczna (ukazane w niej postaci, głównie zwierzęta, jednoznacznie rozpoznajemy jako uosobienie ludzkich cech, zachowań). Bajka epigramatyczna jest krótsza i pozbawiona elementów epickich; bajka narracyjna ma formę opowiadania. Przykłady: I. Krasicki, Czapla, ryby i rak; Malarze; Ptaszki w klatce; Przyjaciele.

    Ballada - (zwykle) wierszowany utwór z pogranicza rodzajów literackich, tematycznie nawiązujący do ludowych podań, wydarzeń legendarnych lub historycznych. Ważne elementy: nastrój grozy i tajemniczości, obecność elementów fantastycznych, motyw winy i kary, liryczne partie opisowe (przyroda), narracja, obecność dialogów lub monologów. Przykłady: A. Mickiewicz, To lubię, Lilije, Rybka, Świtezianka.

    Baśń - utwór narracyjny, w którym bohaterowie swobodnie przekraczają granice między światem realistycznym a fantastycznym; charakterystyczne elementy: magiczne przedmioty, motyw wędrówki, poszukiwania czegoś, ukazanie walki dobra ze złem. Przykłady: Kopciuszek, Królewna Śnieżka, Kot w butach.

    Dramat romantyczny - gatunek dramatu powstały w okresie romantyzmu i zrywający klasycznym podejściem do tego rodzaju literackiego: odrzucono jedność czasu, miejsca i akcji; łączono komizm z tragizmem, wzniosłość z groteską, elementy realistyczne z fantastycznymi; do akcji wprowadzono epizody niezwiązane ściśle z jej przebiegiem. Ważną cechą dramatu romantycznego jest włączenie do jego budowy elementów epickich (opowiadanie) i lirycznych (monologi liryczne, nastrojowość). Bohater tych utworów to charakterystyczny dla romantyzmu indywidualista, pełen wewnętrznych przeżyć i rozterek. Przykłady: A. Mickiewicz, Dziady; J. Słowacki, Balladyna.

    Dramat właściwy (obyczajowo-psychologiczny) - gatunek dramatyczny ukształtowany w XIX w.. Akcja oparta jest na konflikcie obyczajowym, społecznym lub psychologicznym; występuje niewiele postaci, dialogi korzystają z mowy potocznej i odmian regionalnych oraz środowiskowych języka. Przykłady: G. Zapolska, Moralność pani Dulskiej; L. Kruczkowski, Niemcy.

    Elegia - smutny, melancholijny utwór liryczny; pojecie to obejmuje nie tylko pieśni żałobne, ale także rozpamiętujące tematy ogólnoludzkie (śmierć, przemijanie, wojny, itd.). Przykład: K. K. Baczyński, Elegia o... [chłopcu polskim].

    Epos (epopeja) - obszerny wierszowany utwór epicki, ukazujący dzieje historycznych lub legendarnych bohaterów na tle momentu dziejowego ważnego dla danej społeczności; elementy charakterystyczne: wielowątkowość, obszerne opisy, inwokacja. Przykłady: Homer, Iliada, Odyseja (epos homerycki - przenikania świata ludzi i bogów); Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz; epos rycerski (Pieśń o Rolandzie).

    Fraszka - krótki wierszowany utwór zakończony puentą, zazwyczaj żartobliwy, oparty na dowcipnym pomyśle. Przykłady: J. Kochanowski, Na zdrowie, Na lipę, Na nabożną.

    Hymn - uroczysta pieśń pochwalna. Przykład: J. Kochanowski, Czego chcesz od nas, Panie...

    Hymn narodowy - pieśń patriotyczna wyrażająca poczucie wspólnoty narodowej. Przykład: J. Wybicki, Mazurek Dąbrowskiego.

    Komedia - gatunek dramatu wywodzący się z wesołych pieśni obrzędowych ku czci Dionizosa. Zaliczamy tu utworu o pogodnej tematyce i pomyślnym dla bohaterów zakończeniu. Obecność komizmu: sytuacyjnego, postaci (charakterologicznego), języka. Przykłady: A. Fredro, Zemsta; Molier, Świętoszek.

    Legenda - nasycona elementami fantastycznymi opowieść oparta na motywach chrześcijańskich (głównie o życiu świętych i męczenników). Od końca XVIII w. legendę kojarzy się z podaniami ludowymi. Przykłady: Legenda o królu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu, Legenda o św. Aleksym.

    Mit - opowieść (pierwotnie ustna) o ważnych wydarzeniach wchodzących w skład wierzeń danej społeczności, wyjaśniająca pochodzenie bóstw, sposób powstania świata, człowieka, zjawisk przyrody. Przykłady: Demeter i Kora, Dedal i Ikar, opowieści o powstaniu świata (mity kosmogoniczne).

    Nowela - krótki, jednowątkowy utwór epicki o zwartej akcji i wyraźnie zarysowanym punkcie kulminacyjnym. Przykłady: H. Sienkiewicz, Sachem; B. Prus, Kamizelka.

    Oda - utwór liryczny o charakterze pochwalnym, utrzymany w podniosłym, patetycznym tonie, sławiący np. czyny bohaterów, wydarzenia, idee. Zazwyczaj rozpoczyna się apostrofą. Przykład: A. Mickiewicz, Oda do młodości.

    Opowiadanie - niewielki, zwykle jednowątkowy utwór epicki, o kompozycji bardziej swobodnej niż w przypadku noweli. Przykłady: J. Iwaszkiewicz, Ikar; A. Czechow, Śmierć urzędnika.

    Pieśń - najstarszy gatunek liryczny, cechuje się podziałem na strofy i wyrazistym zrytmizowaniem; w wielu pieśniach występują powtórzenia, np. refreny. Odmiany gatunkowe: pieśń ludowa, żołnierska, biesiadna, rewolucyjna, religijna, żałobna, weselna, pochwalna. Przykłady: J. Kochanowski, Pieśń świętojańska o sobótce; F. Karpiński, Pieśń o Narodzeniu Pańskim.

    Podanie - opowieść ludowa nasycona pierwiastkami fantastycznymi i dotycząca historycznych lub legendarnych postaci, miejsc, wydarzeń. Podania opowiadają o mitycznych początkach danej zbiorowości, władcach, ważnych dla ludowej wyobraźni postaci. Przykłady: O smoku wawelskim, O Popielu, O brodnickim rynku.

    Poemat - obszerny, zazwyczaj wierszowany utwór epicki lub liryczny. Poemat sam w sobie nie jest gatunkiem literackim, ponieważ jest to określenie zbyt ogólne (poszczególne typy poematów mogą się od siebie bardzo różnić, np. poemat dygresyjny, epicki, heroikomiczny, liryczny, opisowy).

    Poemat heroikomiczny - gatunek epicki, do którego należą utwory będące parodiami eposów. Efekt komiczny osiągnięty zostaje dzięki kontrastowi między patetycznym stylem narracji, służącej do opisywania wiekopomnych czynów, a błahą, przyziemną tematyką (np. wojna mnichów toczona na sandały i kufle w Monachomachii I. Krasickiego).

    Powieść - obszerny, wielowątkowy utwór epicki. Przykłady: H. Sienkiewicz, Krzyżacy, S. Żeromski, Syzyfowe prace. Odmiany gatunkowe: powieść biograficzna, epistolarna (w formie listów), fantastyczna, historyczna, kryminalna, przygodowa, psychologiczna, społeczno-obyczajowa.

    Przypowieść (parabola) - dydaktyczny gatunek epicki; obejmuje utwory, w których dla pełnego zrozumienia przesłania należy odejść od znaczenia dosłownego i przejść do sensu ukrytego. Przykład: O synu marnotrawnym, O dobrym pasterzu.

    Satyra - pierwotnie utwór wierszowany z pogranicza epiki (narracyjność) i dramatu (obecność dialogów i monologów), obecnie wymykający się ścisłej klasyfikacji gatunkowej. Satyra ośmiesza ludzkie postawy i zachowania, posługując się karykaturą, komizmem, ironią, groteską, itp. Przykłady: I. Krasicki, Żona modna, Pijaństwo, Do króla.

    Sonet - 14-wersowy utwór poetycki; zwykle dwie pierwsze zwrotki utworu liczą po 4 wersy i mają charakter opisowy lub narracyjny, natomiast dwie kolejne są trzywersowe i zawierają refleksję, podsumowanie. Przykłady: J. A. Morsztyn. Do trupa; A. Mickiewicz, Stepy akermańskie.

    Tragedia - najstarszy gatunek dramatyczny, w którym siła napędową akcji jest konflikt pomiędzy poważnymi, niemożliwymi do pogodzenia racjami, np. prawem ludzkim i prawem boskim (konflikt tragiczny). Bohater znajduje się w sytuacji bez wyjścia i jest skazany na klęskę. W tragedii antycznej upadek bohatera ukazywany był w sposób patetyczny, mający wzbudzić w widzach litość i trwogę (katharsis). Przykłady: Sofokles, Antygona; J. Kochanowski, Odprawa posłów greckich.

    Tragikomedia - gatunek dramatyczny, w którym elementy tragiczne (patos, tragizm, styl podniosły) i komiczne (komizm, język potoczny) łącza się ze sobą. Przykład: Molier, Mizantrop.

    Tren - utwór liryczny poświęcony osobie zmarłej, rozpamiętujący jej zalety i wyrażający żal z powodu jej odejścia. Przykłady: J. Kochanowski, Treny; W. Broniewski, Obietnica, W zachwycie i grozie.

    Nauka o języku
    Części mowy
    Części zdania
    Fonetyka
    Wypowiedzenia złożone
    Związki frazeologiczne
    Związki składniowe
    Ortografia
    bym, byś, by...
    ch, h
    -ji, -ii, -i
    ó, u
    partykuła nie
    rz, ż, sz
    użycie łącznika
    wielka i mała litera
    Teoria literatury
    Rodzaje i gatunki
    Środki stylistyczne
    Formy wypowiedzi
    W przygotowaniu
    Copyright © OB 2009-2012

    78698 Unikalnych wizyt | Engine: PHP-Fusion v6.01.6 | Coffee Time Theme by Gry Online

    Załóż : Własne Darmowe Forum | Własną Stronę Internetową | Zgłoś nadużycie